مستراح و آشپزخانه و آب‌انبار كه مورد احتياج تمام افراد خانواده بود ، هريك در گوشه‌اى از حياط قرار داشت ، به اين معنى كه زيرزمينها را معمولا به مطبخ يا مستراح و يا ديگر ضروريات خانه نظير آب‌انبار و انبار هيزم و زغال و مواد غذايى مبدل مىكردند . فاصلهء پله‌هاى زيرزمين غالبا از 30 يا 35 سانتيمتر تجاوز مىكرد . مخصوصا پله‌هاى آب‌انبار لغزنده و خطرناك بود . در زمستانهاى پربرف ، براى افراد خانواده مخصوصا كدبانوان ، رفتن به آشپزخانه و آب‌انبار مشكل و گاهى خطرناك بود . بطور كلى ، در خانه‌سازى صرفه‌جويى و استفادهء كامل از زمين و فضاى موجود و تأمين آسايش هرچه بيشتر افراد خانواده مورد عنايت و توجه معماران نبود . نظر متفكر ايرانى خواجه نصير الدين طوسى در مورد خانه‌سازى : خواجه در كتاب اخلاق ناصرى ضمن گفتگو در پيرامون تدبير منزل ، مختصات يك منزل خوب را چنين توصيف مىكند : « اگرچه اعتبار حال منزل از وضع صناعت خارج است ، اما افضل احوال منزل كه مسكن بود ، چنان بود كه بنيادهاى آن استوار باشد ، و سقفهاى آن به ارتفاع مايل ، و درها گشاده چنان كه در اختلاف به تكلفى احتياج نيفتد و مساكن مردان از مساكن زنان مفروز ( مجزا ) و مقامگاه هر فصلى و موسمى برحسب آن‌وقت معد ؛ و موضع ذخاير و اموال به حصانت موصوف ؛ و احتياطى كه به دفع آفات تعلق دارد ، مانند حرق و غرق و نقب دزدان و تعرض هوام ، به تقديم رساند . و در مسكن مردم آنچه توفى از زلال اقتضا كند ، يعنى ساحت فراخ و دكانهاى افراشته مرعى ، و با كثرت مواقف و محال شرايط تناسب اوضاع محفوظ ، و از همه مهمتر ، اعتبار احوال جوار ( همسايه‌ها ) است تا به مجاورت اهل شر و فساد و كسانى كه موذى طبع باشند ، مبتلا نشود و از آفت وحشت و انفراد ايمن ماند . » « 1 » فردوسى در وصف يك خانهء خوب مىگويد : يكى خانه فرمودش اندر سراى * بلند و خوش و روشن و دلگشاى وضع خانه‌ها برحسب شرايط اقتصادى و جغرافيايى و درجهء امنيت در هر نقطه ، فرق مىكرد . وضع خانه‌ها در رى : لسترنج با استناد به گفتهء ياقوت حموى ، مىنويسد : « بيشتر ساختمانهاى اين شهر با آجرهاى براق و زيبايى شبيه كاسه‌هاى لعابى ساخته شده بود . » « 2 » ظاهرا عده‌اى از مردم رى ، به علت اختلاف شديد مذهبى كه باهم داشتند و به حكم مقتضيات عصر ، و جنگهاى فئودالى ، براى حفظ جان و اموال خويش « خانه‌هاى خود را در زيرزمين بنا مىكرده‌اند ، و راه ورود را دشوار و سخت و ظلمانى مىساخته‌اند ؛ چون سپاه دشمنان به زور و گاه دوستان به غصب ، خانه‌هاى ايشان را در تصرف مىگرفته‌اند . مؤلف آثار البلاد نيز به اين معنى اشاره مىكند و مىنويسد : « لهم تحت الارض بيوت [ ص 340 ] . مولانا در ديوان شمس تبريزى ، در بعضى از غزليات ، به اين معنى اشاره كرده است : عمارتيست خراباتيان شهر مرا * كه خانهاش نهان در زمين چو « رى » باشد عاشقان سازيده‌اند از چشم بد * خانه‌ها زيرزمين چون شهر رى مردم رى را از ديرباز در احداث راهروهاى زيرزمينى و ايجاد و حفر نقب تخصصى بسزا بوده است .

--> ( 1 ) . اخلاق ناصرى . به تصحيح و تحشيهء اديب تهرانى ، ص 181 - 180 . ( 2 ) . جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، پيشين . ص 233 .